Bildiğiniz gibi 2006’te çıkarılan 5553 sayılı Tohumculuk Yasası ile yerel tohumların satışı yasaklandı. Çiftçiler sertifikalı tohum kullanmak zorunda bırakıldı ve destek de sertifikalı tohum kullanana verilmeye başlandı. 2006’ya kadar komşusundan, diğer çiftçilerden, pazardan tohum satın alabilen çiftçi artık sadece tohum şirketlerinin tohumlarını kullanmaya mecbur bırakıldı. Böylece yerli tohum çeşitliliğinin o tarihten itibaren azalmaya başladığını söyleyebiliriz. Bu yasa AB uyum süreci sebebiyle mi çıkarıldı, tohum sertifikası almanın ne kadar maliyetli olduğu veya çiftçinin uluslararası tohum-gübre-ilaç şirketlerine bağımlı olmaya mı zorlandı bu yazının konuları değil. Yerli, atalık tohum satmak yasak ama bu tohumları değiş tokuş yapabilirsiniz dendi. Böyle olunca yasanın çıkmasından bir süre sonra hayatımıza Tohum Takas Şenlikleri girdi… 

Türkiye’de ilk tohum takas şenliği İzmir Torbalı’da 2010 yılında gerçekleştirilir. Aynı yıl İzmir, Seferihisar’da da bir Tohum Takas Şenliği düzenlenir. Seferihisar Belediyesi öncesinde köylere çağrı yapar, bir ekip oluşturulur, bunlar köy köy gezerek çiftçinin atasından kalan tohumları toplamaya başlar. İki-üç ayda yaklaşık 80 çeşit tohum toplanır. Bunlar içinde en şaşırtıcı olanı karakılçık tohumudur. Verimi az olduğu için uzun yıllar önce ekimi terkedilmiş bir buğday çeşididir. Rekoltesi azdır ama besleyici değeri, antioksidan oranı diğer buğdaylara göre çok daha fazla. Bu ve diğer toplanan tohumlar ekilir, yeni tohumlar elde edilir ve 2010 yılında Seferihisar Belediyesi’nin düzenlendiği ilk Tohum Takas Şenliğinde bedelsiz isteyenlere dağıtılır. Ertesi sene belediye Can Yücel Tohum Merkezi’ni kurarak yerel tohumlarımıza sahip çıkmak adına önemli bir misyon yüklenir. 

 

Can Yücel Tohum Merkezi yerel tohumları saklıyor, tohum ve fide üretiyor, isteyenlere ücretsiz olarak dağıtıyor. Her yıl Tohum Takas Şenlikleri düzenleyerek yerel tohumların yaşamasına ve çoğalmasına katkı sağlıyor. Merkez pandemi döneminde dahi internet üzerinden başvuranlara, kargo bedeli alıcı tarafından karşılanmak üzere ücretsiz tohum göndermeye devam etmiştir.* 

 

Daha sonraki yıllarda Seferihisar’ı takip eden bazı belediyeler yerel tohum merkezleri açmaya başladılar. Tohum ve ekoloji ile ilgili çalışmalar yürüten kurum ve sivil toplum kuruluşlarıyla (STK) dirsek temasında bulunarak özellikle 2015’ten sonra çok sayıda belediye tohum takas şenliklerinin ülkede yayılmasına katkı sağladı.  

 

Şile Tohum Takas Şenliği 2012’den beri düzenlenmektedir. İstanbul’da Şile İlçesi Ovacık Köyündeki ilk şenlikte yaklaşık 50 çeşit domates tohumunun takası gerçekleştirilmişti. 2014’te Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi’nin düzenlediği Tohum Takas Şenliği o zamana dek düzenlenenler içinde belki en kapsamlısıydı. Bu şenliklerde tohum-fide takas ve dağıtımı yanı sıra çok sayıda etkinlik düzenlenir, konu hakkında konuşmalar yapılır, çocuklar ve yetişkinler için çeşitli atölyeler olur, doğal ve ekolojik ürünler yetiştirenlerin standları, müzik ve çeşitli eğlenceler de yer alır. Bu yüzden adı şenliktir. Şenlikten sonra hem bilgilenmiş hem eğlenmiş hem de elinizde ekip çoğaltabileceğiniz gerçek tohumlarla eve dönmüş olursunuz. Bunları saklayıp depolamak yerine zamanı gelince ekip elde edeceğiniz mahsullerin yanı sıra bir kısmını tohumluk olarak ayırırsanız her sene “tohum nereden bulacağım” telaşı yaşamazsınız, ayrıca bu yerel tohumların gelecek nesillere ulaşmasını da sağlarsınız. 

Yeryüzü Derneği 10 yılı aşkın süredir Kent Bahçeleri Projesiyle kentlerde kendi bahçesini oluşturmak isteyenlere ücretsiz, tohum-fide dağıtımı yapıp eğitimler veriyor. Proje zaten kendi içinde bir Tohum Takas Şenliği… Dernek yıllardır İstanbul ve başka şehirlerde düzenlenen şenliklere de diğer STK’lar gibi katılıyor. Öte yandan 2015’te Yeryüzü Derneği kendisi Tohum Takas Şenliği düzenlemeye başladı. Özellikle 2016’daki şenliğe küçük bir mekânda olmasına karşın yüzlerce kişi katıldı ve 2018’de Üsküdar Emek Mahallesinde çok geniş bir alanda yapılan Tohum Takas Şenliğinde dağıtılan binlerce tohum ve fide ile yeni bahçeler kuruldu. Yeryüzü Derneği gibi bu işe gönül veren yerel-atalık tohumuna sahip çıkanların artarak devam etmesi ve mümkünse yasanın değiştirilmesi dileğiyle…

 

Şule Gönülsüz

* Can Yücel Tohum Merkezi’nin Facebook sayfasını takip ederek ve oradan mesaj yazarak hangi tarihlerde tohum edinebileceğinizi öğrenebilirsiniz.