Bir ilan, Domingo Morales’in komposta âşık olmasına neden oldu. Beklenmedik bir şans ise, herkesi bundan haberdar etmesine yardım ediyor.

                                                                                        Yazar: Cara Buckley  Yayımlanma:13 Mayıs 2022

Bronx’lu bir şehir çocuğu olan Domingo Morales’in şehir tarımına elini bile sürmek istememesinin iyi nedenleri vardı. Mikroplardan çok korkardı. Sebzelerin mide bulandırıcı olduğunu düşünürdü. Bunun yanında New York City’de toprağın kurşundan(!) oluştuğunu herkes bilir.

Ancak Morales Bey’in 2015’teki patronları bu işe gerçekten bir şans vermesini istedi, o da öyle yaptı. Şaşırtıcı bir şekildeyse bunu sevdi. Ve o zamanlar bunu bilmese de Morales Bey böcekler, bakteriler ve hatta sebzelere âşık olacaktı ve zaten çok geçmeden de New York’un tartışmasız en ünlü kompost yapan adamı oldu.

Bir zamanlar sokakta “Pervasız” olarak bilinen, ceylan gözlü, heyecanlı Morales Bey, 30 yaşında kompost yapmayı havalı hâle getirmeyi kendine görev edindi; havalıdan kastı herkesin bunu yapabileceğiydi; herkesten kastı ise çocukluğunu geçirdiği New York City’nin sert mahallelerinin insanlarıydı.

Morales Bey, 600 bin kadar New Yorklu’ya ev sahipliği yapan toplu konutlara kompost yapmayı getiren bir program aracılığıyla, topluluğuna kendisi için hâlâ neyin önemli olduğunu gösteriyor: Yiyecek artıklarını geri dönüştürmek, besleyici yiyecekler yetiştirmelerine yardımcı olabilir.

Morales Bey, “Uzun yıllardır kompost, beyazların yaptığı o kötü, kokuşmuş üst sınıfa ait bir şeydi,” diyor. “Ama bir bütün olarak bakıldığında ise sürdürülebilirliğe gerçekten harika bir giriş.”

Düşününce bunun iklime faydaları muazzam olabilir. Yemek artıkları ve bahçe atıkları, New Yorkluların çöpe attığı her şeyin üçte birini oluşturuyor ve çöplüğe bir kez girdiklerindeyse, büyük miktarlarda metan gazı salıyorlar ve bu da atmosferde karbondioksitten çok daha fazla ısı tutulmasına neden oluyor. Gıda atıklarından kompost yapmak ise bu emisyonları büyük ölçüde azaltabilir.

Morales Bey’in bu amaca olan bağlılığı ve bulaşıcı coşkusu, onu sürekli genişleyen bir ilginin odağı yaptı. NY1 televizyon istasyonu tarafından “Haftanın New Yorklusu” seçildi ve iklim sitesi Grist tarafından “Bir Gezegeni Nasıl Kurtarılır?” podcast’inde yer aldı. 2020 sonbaharında yüzünün Dumbo, Brooklyn’de bir reklam panosunda görünmesinin ardından kompost yapma fikirlerini şehir geneline yaymak için 200 bin dolarlık bir ödül kazandı.

Bunların hepsi, sadece Morales Bey için değil, hayattaki tek hedefi 18 yaşına kadar hayatta kalmak olan herkes için dikkate değer başarılardır.

Morales, “Kapüşonlu çocuk olmaktan; haberlerde yer alan bir kişi, bir eğitimci, öğretmen, akıl hocası, rol modele dönüşmek güzel,” dedi.

Geveze ve cana yakın Morales Bey enerji ve fikirlerle dolup taşıyor. Geçenlerde kompost alanlarından birini ziyaret ettikten sonra Harlem sokaklarında dolaşırken, bir topluluk bahçesini işaret etti: Sarkık görünümlü kompost kutularına bir müdahalede bulunmak, ayrıca fareleri caydıracak ve kürek kullanmayı kolaylaştıracak beton bir altlık yerleştirmek için can atıyordu. Ayrıca “Anlamlı Hareket” adını verdiği açık hava egzersizleri olarak düşünülebileceğimiz kompost yapmayı içeren bir bilek gücüyle yapılan bir program düşünüyor ve bununla ilgili bir video serisi üzerinde çalışıyor.

Morales Bey, “Asla azalmayan âdeta yanan bir enerjim var,” dedi. “Orada öylece duruyor.”

Çetin şartlar onu çok erken eğitmişti. Morales Bey, Bronx’ta bir toplu konut kompleksi olan Soundview Houses’ta altı kardeşle büyüdü. Maaş günlerinde metro ücretinden tasarruf etmek için annesi tüm aileyi, çekini almak için evde sağlık yardımcısı olarak çalıştığı Brooklyn, Red Hook’a kadar yaklaşık 25 km yürütürdü. Morales Bey kiraya yardım etmek için metroda şeker satardı, sıklıkla metro araçları arasında yasadışı şekilde yer değiştirirdi.

Aile, yapıca küçük olan Morales Bey mücadeleyi öğrendiğinde Doğu Harlem’deki toplu konutlara taşındı. Üvey babası tutuklandıktan ve esrar bulundurmakla suçlandıktan sonra çocuklar ayrıldı ve koruyucu ailelere gönderildi. Morales Bey, “Bütün ailem ot yüzünden mahvoldu,” dedi. Bir şeylere ait olmaya can atan Morales Bey, sokakta takılan adamlarla arkadaş oldu. Bazıları intihar etti, diğerleri bıçaklandı veya vuruldu.

Morales Bey 17 yaşında kız arkadaşının hamile olduğunu öğrendi; iki yıl sonra ikinci bir çocukları oldu. Morales Bey otel kapıcısı, tamirci ve bilgisayar teknisyeni olarak iş buldu. “Ben her zaman işimde ustaydım, çok sıkıcı olmaya başlamıştı, aynı şey tekrar tekrar oluyordu ve çoğu durumda olması gerekenden daha düşük maaş aldım,” dedi. Saatine 6,75 dolar aldığı kısa süreli işi olan salata barını bıraktıktan sonra ümidini kaybetti.

Gerçekten karanlık bir gününde, evine doğru gidiyordu ki, toplu konutlardan gelen gençleri güneş enerjisi kurulumu, bahçecilik ya da bu gibi diğer çevreci işler için kâr amacı gütmeden eğiten Green City Force hakkında bir ilan gördü.

Morales, “Belki bu broşür benim içindir, belki de bu, evrenden bana hâlâ ihtiyaç duyulduğuna, yararlı olabileceğim bir şeyin olduğuna dair bir işarettir,” diye düşündüm. “Bu tam da ‘Tamam, şu anda asansörle çatıya çıkıyorum’ ya da ‘Bu broşürü alıp daireme götürüyorum’ anı idi.”

El ilanını aldı ve dünyası değişti.

Kâr amacı gütmeyen kuruluşun kurucu ortağı ve eski yönetici direktörü Lisbeth Shepherd’a göre, Morales Bey Green City Force’ta yaşamdan büyük kişiliği, sınırsız merakı ve yorulmazlığıyla kısa sürede tanındı. Morales Bey, bahçe yatakları inşa ederken ve güneşte ve temiz havada tohum ekerken gıda adaletsizliğini öğrendi. Karamsarlığı ortadan kalktı.

Haftanın üç günü sabahları, iklim aktivisti ve avukat David Buckel tarafından yönetilen Red Hook, Brooklyn’deki büyük bir kompost sahasında çalıştı. Alan tamamen bilek gücü ile işliyordu, hiçbir fosil yakıt kullanılmadı ve Morales Bey’in açık hava sınıfına dönüştü. Bay Buckel ise onun öğretmeni ve sırdaşı oldu.

Morales Bey, yiyecek artıkları uygun şekilde kompostlandığında, sonucun harika bir kaynak olduğunu öğrendi: Bitkileri güçlendiren ve aynı zamanda bir karbon kaynağı görevi gören, besin açısından zengin toprak.

Morales Bey, “Kompost yapma, baştan sona tüm sürecin içinde olduğunuz ve işinizin iyiye kullanıldığını izleyebileceğiniz tek geri dönüşüm şeklidir,” dedi.

Ortalarında taze yiyecek artıkları olan, kemirgenleri caydıran daha eski malzemelerle yalıtılmış kompost piramitleri yapmayı ve düzgün şekilde karıştırılmış kompostun kötü kokmadığını öğrendi.  Solucan bidonlarını, üç bidonlu kompost sistemlerini ve siyah asker sineklerinin genellikle kompostu yapılamayan et ve süt ürünlerini ayrıştırmaya nasıl yardımcı olabileceğini öğrendi.

Tam zamanlı olarak Red Hook sahasında çalışmak üzere işe alınan Morales Bey, burada uzun saatler harcadı ve çocukken yaptığı gibi, işe genellikle patenle gitti.  Geceleri, yakınlarındaki çete şiddeti nedeniyle (o zamana kadar o ve çocuklarının annesi ayrılmıştı) huzursuz bir ev yaşamına, Doğu Harlem’e geri döndü.  Morales Bey, “Red Hook bir vahaydı, benim güvenli alanım, benim evimdi,” dedi.  “David, konuşurken rahat olduğum tek kişiydi.”

2018’in başlarında Morales Bey bir dizi kayıp yaşadı. Biyolojik babası öldü, onu bir hafta sonra kedisi Max izledi. Nisan ortasında bir sabah, akıl almaz bir haber geldi. Bir eylemde iklim protestosu sırasında Bay Buckel, Prospect Park’ta kendini ateşe vererek intihar etmişti.

Morales Bey ve bir iş arkadaşı sersemlemiş bir şekilde yakındaki bir bara yöneldi. İşten çıkarıldığı 2020 ortasına kadar, sahadaki operasyonları devraldı, çalışır durumda tuttu, bazen sadece kendi başınaydı ve küçülen şehir fonu için savaştı.

Ancak bir kez daha, daha parlak bir gökyüzü önünde uzanıyordu.

2019 yılında milyarder gayrimenkul geliştiricisi David Walentas’ın onuruna başlatılan David Ödülü, New York’u iyileştirmeye kendini adamış kişilere 200 bin dolar ödül veriyordu.  Bunu duyan Shepherd Hanım, Morales Bey’i düşündü.

“Gıda artıklarını alıp bitkilerin ve yiyeceklerin büyümesine yardımcı olan güçlü bir şeye dönüştüğünü birinci elden gören kişi siz olduğunuzda meydana gelen sihir nedeniyle, insanların kompostla uygulamalı bir deneyime sahip olmaya ihtiyacı olduğunu hemen anladı,” dedi Shepherd Hanım.

Morales Bey, kazandığı ödülle, Green City Force kentsel sebze çiftliklerini barındıran dört ilçedeki beş toplu konut sitesinde daha planlı kompost sistemleri kurdu. Tümü genç toplu konut kiracısı olan dokuz personelin maaşını ödedi.

Bu girişime “Kompost Gücü” adını verdi ve sloganına da “Kompost yapmak havalıdır,” diye belirledi. Alanda en az 30 ton tamamlanış kompost üretti ve hepsinin doğrudan bitişikteki çiftliklere aktarıldığını söyledi.

Fareler için endişelenen sakinler için Morales Bey, kokusuz sistemlerinin onları çekmediğine ve ekiplerinin buldukları fare tünellerini çökerttiğine dikkat çekiyor. Endişeli vatandaşlar için Morales Bey kompostun sağlıklı sebzelerin yetiştirilmesine nasıl yardımcı olduğunu gösteriyor. “Kompost Gücü” ayrıca Morales Bey’in F.B.I. ile işbirliği hakkında konuşmayı sevdiği çocuk atölyeleri de yürütüyor. “Memur Bey?” diye soruyor çocuklar, şaşılacak biçimde. ”Hayır! Mantarlar, bakteriler ve böcekler,” diye yanıtlıyor Morales Bey ve sonra kompostun içinde kaynayan hayatı görebilmeleri için büyüteçleri uzatıyor.

Green City Force’un yönetici direktörü Tonya Gayle, “Topluma ve diğerlerinin onun peşinden gelmesine çok yatırım yaptı,” dedi. “Tam bir ezber bozan.”

Morales Bey artık New York’ta tam zamanlı yaşamıyor. Bay Buckel’in ölümünden sonra teselli bulduğu tek yer, kuzeniyle birlikte kaldığı Pennsylvania kırsalının ormanlarıydı. Pandemi bastırdığında, o ve yazılımda çalışan karısı orada bir yer satın aldı ve domates, pazı, lahana, ıspanak, patates ve her çeşit fasulye yetiştirdi. Hafta boyunca New York’ta çalışan Morales Bey, akrabalarının yanında kalıyor ve bir buçuk saatlik yolculuğunun karbon ayak izi konusunda ızdırap çekiyor; bunu dengelemeye yardımcı olmak için ise mülküne ağaç dikti. Kendisi yeni Ford F-150 elektrikli kamyonu satın almayı umuyor, bunun bir nedeni de bunun bir jeneratör olarak ikiye katlanabileceğini duymasıydı.

Morales Bey bir gün üniversiteye, muhtemelen bir Ivy League’e gitmek istiyor ancak bu arada “Kompost Gücü” alanlarının sayısını artırmak ve personelini sonunda bu işi devralacak şekilde eğitmek için çalışıyor.

Morales Bey, “Herkes bunu beğenmeli, herkes bunu istemeli,” dedi. “Bu herkes için havalı olmalı.”